„Kredyt węglowy” opisuje dwie zupełnie różne rzeczy. Na rynku dobrowolnym podmioty certyfikujące, takie jak waszyngtońska Verra czy genewski Gold Standard, wydają oparte na projektach offsety firmom, które chcą nazwać produkt „neutralnym klimatycznie”. Na rynku regulowanym rządy prowadzą systemy cap‑and‑trade, które zmuszają trucicieli do płacenia — a największy z nich, unijny, w ogóle nie korzysta z offsetów. Zarówno skandal, który podciął zaufanie do kredytów węglowych, jak i projekty blockchainowe budowane, by je „naprawić”, dotyczą strony dobrowolnej; regulacje, które dziś przebudowują ten obszar, pochodzą z rynku regulowanego.
Kluczowe punkty
- W 2023 r. śledztwo wykazało, że zdecydowana większość kredytów za ochronę lasów deszczowych jednego z głównych certyfikatorów prawdopodobnie nie przyniosła realnych redukcji; badania te przeszły później recenzję naukową w Science.
- Wolumen rynku dobrowolnego spadł w 2023 r. o ponad połowę, gdy nabywcy zaczęli unikać ryzyka greenwashingu.
- Europejski obowiązkowy rynek nigdy nie opierał się na offsetach, a od września 2026 r. prawo UE zakazuje oświadczeń produktowych „neutralny klimatycznie” opartych na offsetach — co ściska właśnie ten segment rynku, który blockchain miał ratować.
Kiedy tona przestała znaczyć tonę
W styczniu 2023 r. wspólne śledztwo „The Guardian”, „Die Zeit” i SourceMaterial doszło do wniosku, że ponad 90% leśnych offsetów Verra — kredytów od certyfikatora stojącego za większością rynku dobrowolnego — było prawdopodobnie bezwartościowych. Verra zakwestionowała metodologię, ale jej wieloletni prezes odszedł w ciągu kilku miesięcy, a podstawowe badania zostały później poddane recenzji naukowej w Science. Osobna meta‑analiza obejmująca niemal miliard ton kredytów, czyli blisko jedną piątą całkowitego wolumenu kiedykolwiek wydanego, wykazała, że mniej niż jeden na sześć kredytów odzwierciedlał rzeczywistą redukcję.
Nabywcy odeszli: według danych Ecosystem Marketplace wolumen rynku dobrowolnego spadł w 2023 r. o około 56%, gdy ryzyko reputacyjne związane ze złym offsetem zaczęło przeważać nad wartością dobrego. U podstaw leżał problem z liczeniem — ta sama tona była równocześnie roszczona przez dewelopera, rejestr i kraj goszczący — który COP29 próbował zamknąć w 2024 r. za pomocą zasad „odpowiadających korekt” (corresponding adjustments) w ramach Artykułu 6.
Europa poszła inną drogą
Europa praktycznie nie korzysta z offsetów. EU Emissions Trading System, najstarszy i najcenniejszy obowiązkowy rynek uprawnień do emisji na świecie, ogranicza emisje z około 10 000 instalacji oraz z lotnictwa i żeglugi, wydaje jedno zbywalne uprawnienie na tonę i stopniowo zmniejsza ten limit w kierunku zera około 2039 r.; jedno uprawnienie kosztuje w 2026 r. blisko 70 €. System kiedyś akceptował międzynarodowe kredyty projektowe, ale zostały one wycofane — kredyt Verra nie może zostać użyty do wypełnienia europejskiego obowiązku, a rejestr śledzący cały system jest rządową bazą danych, a nie blockchainem. To w dużej mierze dlatego eksperymenty on‑chain pozostały w sferze rynku dobrowolnego.
Europa zamyka też miększą ścieżkę. Od 27 września 2026 r. dyrektywa (UE) 2024/825 zakazuje oznaczania produktu jako „neutralny klimatycznie”, jeśli twierdzenie to opiera się na kompensacji emisji poza jego łańcuchem wartości, przewidując kary sięgające 4% obrotu; niemieckie sądy stosują podobną logikę od 2024 r. Offsety nadal można kupować — ale już nie wykorzystywać ich jako marketingową odznakę.
Crypto próbowało pierwsze — i pogorszyło sprawę
Pierwsza próba wykorzystania blockchaina tylko powiększyła problem jakości zamiast go rozwiązać. Toucan wystartował w październiku 2021 r. z mostem — umorzyć kredyt Verra, wyemitować w zamian zbywalny Base Carbon Tonne — i w ciągu kilku miesięcy przeniósł on‑chain około 22 milionów kredytów. KlimaDAO nałożyła na to wysokodochodowy skarbiec, tworząc silną zachętę, by jak najszybciej przerzucić jak największy wolumen.
Problemem było to, co ten most wciągał. Próg wejścia był celowo niski, więc najpierw przepływały najtańsze kredyty: analiza CarbonPlan wykazała, że niemal wszystkie przerzucone kredyty pochodziły z projektów wykluczonych przez najsurowsze kryteria jakości, w tym z „zombie‑projektów” wskrzeszonych tylko dlatego, że ich tokenizacja stała się opłacalna. Co gorsza, wrzucenie kredytów o różnych rocznikach i typach do jednego, w pełni zamiennego tokena zatarło szczegółowe dane projektowe, które pozwalają odróżnić realną redukcję od bezwartościowej. Łańcuch nie odfiltrowywał złych kredytów — czynił je bardziej płynnymi i nadawał im pozór precyzji. W maju 2022 r. Verra zakazała tokenizowania umorzonych kredytów, odcinając podaż; cena Base Carbon Tonne spadła z około 8 $ do 2 $, gdy spekulacja krypto wyparowała. Wymowne jest, że gdy Verra później szukała własnej cyfrowej ścieżki, poparła sieć prowadzoną przez banki, Carbonplace, a nie jakikolwiek publiczny łańcuch.
Gdzie wchodzi Yellow Network
W tę lukę celuje Yellow Network — nie jako zamiennik rejestru. Yellow działa na state channels: podpisanych porozumieniach, które strony aktualizują prywatnie, rozliczając się na publicznym łańcuchu tylko wtedy, gdy potrzebny jest trwały zapis. Przekładając to na kredyty węglowe: deweloper podpisuje swoje dane pomiarowe, akredytowany weryfikator kontrasygnuje je i dopiero wtedy emitowany jest kredyt z dołączoną, podpisaną proweniencją — zachowany jako odrębny, możliwy do prześledzenia instrument, zamiast zostać rozpuszczonym w anonimowej puli, co było wadą pierwszej fali. Umorzenie to współpodpisane, nieodwracalne spalenie tokena, więc kredytu nie da się sprzedać dwa razy.
Ale istnieje realny sufit — i to właśnie wokół niego krążą regulatorzy. Rejestr może dowieść, że kredyt nie został zmieniony ani odsprzedany od momentu emisji; nie jest jednak w stanie ręczyć za uczciwość pierwotnego pomiaru. Jeśli zawyży się bazową linię dla lasu — jak szacunki z analizy Guardiana opartej na badaniu z Cambridge z 2022 r. wskazywały, że część projektów Verra robiła to efektywnie około czterokrotnie — to ta liczba, raz podpisana, wędruje dalej jako nieskazitelna. Zgniłe było podejście metodologiczne, na długo przed tym, zanim jakikolwiek blockchain cokolwiek zobaczył. Odpowiedzią UE nie jest kryptografia, tylko akredytacja: nowe ramy Carbon Removal Certification Framework próbują zdefiniować, co jest prawdziwym usunięciem CO₂, zanim komukolwiek wolno będzie je policzyć.
Co naprawdę można by uznać za „naprawione”
Czy więc blockchain może naprawić kredyty węglowe? Sam z siebie — nie, i nie w wersji z 2021 r., w której token omija rejestry i ma zastąpić zaufanie, którego nigdy nie zbudowano u źródła. W Europie taka wizja i tak była nie do przyjęcia. Przyszłość ma wersja węższa: akredytowane instytucje nadal wykonują pracę oceny, a wspólny rejestr pod nimi sprawia, że kredyty, które tę selekcję przetrwają, trudniej jest podwójnie zaliczyć, sfałszować czy po cichu edytować. Trudne nie jest tu zagadnienie techniczne — tylko doprowadzenie do tego, by rejestry, weryfikatorzy, regulatorzy i nabywcy uzgodnili system, w który warto się wpisać. Jeśli to się uda, kredyty, które z niego wyjdą, będą przynajmniej takimi, które nabywca może samodzielnie sprawdzić.