Mười bảy năm sau khi bài đăng Bitcoin đầu tiên (BTC) xuất hiện trên mạng, ý nghĩa của nó đang chuyển dần từ một cột mốc lịch sử sang một lời cảnh báo hướng về tương lai về những thách thức mà mạng lưới vẫn đang vật lộn để giải quyết.
Ngày 11/01/2009, Hal Finney, một kỹ sư phần mềm và cypherpunk kỳ cựu, đã đăng bài viết được xem là bài công khai sớm nhất về Bitcoin trên một diễn đàn.
Khi đó, Bitcoin chưa có giá thị trường, không có sàn giao dịch và cũng chẳng có lộ trình rõ ràng nào ngoài một nhóm nhỏ các nhà mật mã học đang thử nghiệm một ý tưởng mới lạ.
Finney là một trong số rất ít người tin rằng ý tưởng đó có thể vận hành được.
Trong các bài viết sau này, Finney kể lại việc mình tải phần mềm Bitcoin ngay sau khi Satoshi Nakamoto phát hành, vận hành mạng lưới cùng Satoshi, đào những khối đầu tiên và nhận giao dịch Bitcoin đầu tiên trong lịch sử.
Những chi tiết ấy từ lâu đã trở thành một phần trong câu chuyện khởi nguyên của Bitcoin.
Nhưng chính bản tường thuật của Finney, được viết lại nhiều năm sau, hé lộ một tầng ý nghĩa sâu hơn, vượt ra ngoài sự khai sinh của Bitcoin.
Bitcoin được thử thách bởi giới hạn con người
Những hồi tưởng của Finney, được công bố năm 2013, mô tả hành trình phát triển kỹ thuật ban đầu của Bitcoin song song với một cuộc chiến cá nhân đầy khắc nghiệt.
Sau khi nhận ra Bitcoin đã sống sót qua những năm tháng sơ khai và có được giá trị tiền tệ thực sự, Finney kể rằng ông đã chuyển số coin của mình vào lưu trữ lạnh với mong muốn một ngày nào đó chúng sẽ mang lại lợi ích cho con cái.
Không lâu sau khi Bitcoin ra mắt, Finney được chẩn đoán mắc ALS, một bệnh thoái hóa thần kinh khiến ông dần bị liệt toàn thân.
Khi khả năng vận động suy giảm, giọng văn của ông chuyển từ tinh thần thử nghiệm sang chịu đựng, và từ việc xem Bitcoin như một ý tưởng sang Bitcoin như một di sản.
Ông mô tả cách mình thích nghi với môi trường sống để tiếp tục làm việc, lập trình và đóng góp bằng hệ thống theo dõi chuyển động mắt và các công nghệ hỗ trợ.
Đồng thời, ông thừa nhận bài toán thực tế: làm sao để số Bitcoin của mình vừa an toàn vừa có thể được người thừa kế truy cập.
Bài toán đó đến nay vẫn chưa được giải quyết với phần lớn hệ sinh thái Bitcoin.
Một vấn đề Bitcoin vẫn chưa giải xong
Bitcoin được thiết kế để loại bỏ sự phụ thuộc vào niềm tin trong hệ thống tài chính, nhưng trải nghiệm của Finney lại phơi bày một căng thẳng nền tảng: tiền phi tín nhiệm vẫn phụ thuộc vào sự liên tục của con người.
Khóa riêng không lão hóa, nhưng con người thì có.
Cũng nên đọc: Trump's Greenland Obsession Just Became A Threat To NATO Survival: Lawmaker Warns Of U.S. Vs Europe War
Bitcoin không tự nhận biết bệnh tật, cái chết hay quyền thừa kế nếu những thực tại đó không được xử lý ngoài chuỗi.
Giải pháp của Finney – lưu trữ lạnh và tin cậy vào người thân – phản chiếu cách tiếp cận mà đến giờ nhiều nhà đầu tư dài hạn vẫn dùng, bất chấp sự phát triển của các tổ chức lưu ký, ETF và các sản phẩm tài chính được quản lý.
Khi Bitcoin trưởng thành thành một tài sản giao dịch toàn cầu được nắm giữ bởi ngân hàng, quỹ và chính phủ, những câu hỏi mà Finney từng đối mặt vẫn âm thầm nằm ở trung tâm vấn đề.
Bitcoin được truyền lại qua các thế hệ như thế nào? Ai kiểm soát quyền truy cập khi người nắm giữ ban đầu không còn khả năng?
Và liệu Bitcoin, ở dạng thuần túy nhất, có phục vụ đầy đủ cho con người trong trọn một vòng đời?
Từ thử nghiệm cypherpunk đến hạ tầng
Câu chuyện của Finney cũng đánh dấu sự tương phản giữa tinh thần ban đầu của Bitcoin và giai đoạn hiện tại.
Ông tham gia Bitcoin khi nó còn mong manh, đầy tính thử nghiệm và nặng màu sắc ý thức hệ, rất lâu trước khi có sự tham gia của các tổ chức hay quá trình tài chính hóa.
Ngày nay, Bitcoin được giao dịch như một loại hạ tầng nhạy cảm với vĩ mô.
ETF giao ngay, nền tảng lưu ký và khung pháp lý giờ đây định hình cách phần lớn dòng vốn tương tác với tài sản này.
Tuy nhiên, những cấu trúc đó thường đánh đổi chủ quyền lấy sự tiện lợi, đặt ra câu hỏi liệu lời hứa về quyền kiểm soát cá nhân của Bitcoin đang được bảo toàn hay dần bị trừu tượng hóa và tách rời khỏi người dùng.
Bản thân Finney thấy được cả hai mặt.
Ông tin vào tiềm năng dài hạn của Bitcoin, nhưng cũng nhận thức rõ việc chính sự tham gia của mình phụ thuộc rất nhiều vào hoàn cảnh, thời điểm và may mắn.
Ông mô tả trải nghiệm sống qua cú sụp giá lớn đầu tiên của Bitcoin và học cách tách cảm xúc khỏi biến động giá – một tư duy sau này trở nên phổ biến trong giới nắm giữ dài hạn.
Một di sản vẫn đang tiếp diễn
Finney không miêu tả cuộc đời mình như một thiên anh hùng ca hay bi kịch.
Ông tự xem mình là may mắn vì đã có mặt từ thuở ban đầu, được đóng góp một phần ý nghĩa và để lại điều gì đó cho gia đình.
Mười bảy năm sau bài đăng Bitcoin đầu tiên của ông, góc nhìn ấy ngày càng trở nên phù hợp.
Bitcoin đã chứng minh nó có thể sống sót qua thị trường, quy định và soi xét chính trị.
Điều nó vẫn chưa thực sự giải quyết xong là cách một hệ thống được thiết kế để trường tồn hơn các định chế lại thích nghi với hữu hạn đời người dùng nó.
Di sản của Hal Finney, qua chính lời ông, không còn chỉ là chuyện “đến sớm”.
Đó là việc phơi bày những câu hỏi mang tính con người mà Bitcoin buộc phải trả lời khi nó chuyển mình từ mã nguồn thành tài sản thừa kế, và từ một thử nghiệm thành hạ tầng tài chính lâu dài.